Het was de zomer van 1945. Nederland was net bevrijd, en het bestuur van de Nederlandse Natuurhistorische Vereniging (NNV) hield zijn eerste vergadering na de oorlog. De bijeenkomst vond plaats bij Exloo in Drenthe, op ‘De Buunderkamp’, het buitenverblijf van voorzitter Dr. Joh. H. van Burkom. Die had zijn huis in Den Haag verloren aan oorlogsschade en verbleef in een houten zomerhuisje. Er was voor de meeste bestuursleden logies – maar voor J.A. Nijkamp en Dr. C. van Rijsinge was er geen ruimte. Zij sliepen in een tentje op het erf.
Van Burkom had tijdens de bezetting enige tijd in gevangenschap doorgebracht. Een ander bestuurslid, Ruinen, had in de laatste oorlogsdagen zijn enige zoon verloren. De sfeer was een mengeling van opluchting, verdriet en de vastberaden wil om vooruit te kijken. Het waren drie intensieve vergaderdagen. En zoals dat gaat bij mensen die samen opgesloten zitten – of samen in een tentje liggen – kwamen de grote plannen vanzelf ter sprake.
Van Rijsinge wordt door zijn tijdgenoten omschreven als iemand met “flitsende gedachten” – briljant in het bedenken van idëen, minder sterk in het uitvoeren ervan. Het was typerend voor hem dat het idee voor de Wetenschappelijke Mededelingen hem in de tent te binnen schoot, nog vóór de officiële vergadering begon. ‘Wetenschappelijke Mededelingen van de Werkgroepen van de NNV’ – zo noemde hij het concept. Een reeks beknopte publicaties, bedoeld om de wetenschappelijke resultaten van de NNV-werkgroepen vast te leggen en toegankelijk te maken voor een breed publiek.
De volgende ochtend bracht hij zijn voorstel in bij het voltallige bestuur. Het werd aangenomen – zij het met enige aarzeling. Ook de Ledenraad van 1945 keurde het plan goed.
En toen werd het stil.
Ir. Nico Roorda van Eysinga, de wetenschappelijk secretaris van de NNV, deed zijn best het plan van Van Rijsinge van de grond te krijgen. Maar de naoorlogse realiteit was weerbarstig: papier was schaars, geld ook, en de werkgroepen waren zelf nog volop aan het herstellen. Vier jaar lang bleef het plan liggen.
Pas eind 1949 – vier jaar na de beroemde tentavond – verschenen de eerste twee Wetenschappelijke Mededelingen. Beide waren van de hand van Dr. M.F. Mörzer Bruyns: WM 1 over de vegetatie van het Grote Huisven bij Oisterwijk (mede-auteurs H. Passchier en Dr. R. van der Wijk), en WM 2 een handleiding voor het biosociologisch verzamelen van Mollusken. De redacteur van Natura, K. Hana, wees er fijntjes op dat de waarde van een publicatie niet door haar omvang wordt bepaald – de Nobelprijsdissertaties van Lorentz en Einstein waren ook niet dik.
En toen werd het opnieuw stil.
Dat de Wetenschappelijke Mededelingen niet na twee nummers in de vergetelheid verdwenen, is te danken aan twee mannen die in 1951 hun schouders eronder zetten: G. Houtman en A.C. Hazevoet.
Houtman was leraar aan de Rijksmiddelbare Tuinbouwschool in Hoorn en oprichter van de NNV-afdeling aldaar. Hij had aanvankelijk geweigerd om een ander verenigingsblad, ‘Flora en Fauna’, te redigeren – maar de Wetenschappelijke Mededelingen waren een ander verhaal. Houtman stelde hoge eisen aan de kwaliteit en jaagde op elk interessant manuscript. Vrienden in de entomologie lieten hem niet ontkomen: wie iets wist over kevers of vlinders, werd vriendelijk maar onverbiddelijk uitgenodigd zijn kennis op papier te zetten.
Hazevoet, penningmeester bij de Amsterdamse afdeling en boekhouder bij de Gemeentelijke Tramwegen, zorgde voor de administratie en de financiën. Hij bezat iets zeldzaams: gevoel voor zowel de esthetiek als de degelijke financiële basis van een publicatie. De prijs per nummer werd zo berekend dat de opbrengst van het ene exemplaar precies genoeg was om het volgende te financieren. Geen subsidie nodig, geen verlies.
Geen van hen ontving ook maar een cent voor hun werk. Houtman niet, Hazevoet niet, en later ook bestuurslid G. Jansma niet, die de administratie overnam toen Hazevoet om gezondheidsredenen moest afbouwen. Het waren vrijwilligers in de meest letterlijke zin.
WM 3 – ‘Bijen, Wespen en Mieren. Naamlijst der Nederlandse soorten’ – verscheen in november 1951 en was meteen een succes. Het was de laatste met ‘Werkgroepen’ in de titel: inmiddels had de NNV het predicaat ‘Koninklijk’ gekregen, en vanaf WM 4 heette de reeks ‘Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging. Wetenschappelijke Mededelingen’. WM 4, over oorwormen, had Houtman gevonden in het Natuurhistorisch Maandblad – een mooi voorbeeld van hoe hij zijn net uitwierp.
Bij WM 6 begon elke uitgave een lijst van aangekondigde titels te bevatten, zodat lezers konden anticiperen op wat er komen ging. Abonneren was mogelijk op de hele reeks, maar ook op thematische deelreeksen: alleen insecten, alleen botanie, alleen landschapsbeschrijvingen. Bij WM 16 verscheen voor het eerst een echte omslag. In vijf jaar tijd waren er zestien nummers verschenen – een tempo dat, gegeven de trage start, opmerkelijk mocht heten.
De Wetenschappelijke Mededelingen bleven niet binnen de Nederlandse grenzen. Exemplaren vonden hun weg naar het Verre Oosten, Rusland, Canada, de Verenigde Staten en Afrika. Een overleden lid liet een aanzienlijke som na aan de KNNV, uit dankbaarheid voor wat hij dankzij de WMs over entomologie had geleerd. Naast deze particuliere steun trok de reeks ook financiële bijdragen van de overheid en van fondsen zoals de Uyttenboogaart-Eliasen Stichting.
In 1974, bij het honderdste nummer, keek de vereniging terug. J. Wilcke schreef een jubileumstuk in De Levende Natuur. Joh. Bolman wijdde in datzelfde jaar in Natura een uitvoerig historisch artikel aan de reeks: ‘Honderdtienduizend Wetenschappelijke Mededelingen’. Niet het aantal nummers stond in de titel, maar het totale aantal verkochte exemplaren. “Voorop zij een woord gewijd aan de nagedachtenis van Dr. Carel van Rijsinge, ons helaas in 1972 ontvallen”, schreef Bolman. “Hij, man van flitsende gedachten, schonk de KNNV het zaad.”
In 1981 trok Houtman zich terug als redacteur, na dertig jaar trouwe en onbezoldigde dienst. Zijn opvolgers – Bert Buizer, Ad Littel en Hein van Bohemen – zetten de reeks voort. In 1983 werden de uitgeverijactiviteiten ondergebracht bij de Stichting Uitgeverij KNNV, een professionalisering die de groeiende omvang van de reeks weerspiegelde. In 1987 verhuisde de KNNV naar de Oudegracht 237 in Utrecht, met een eigen Veldwinkel.
Bij WM 200, gepresenteerd tijdens het symposium ‘Bladeren in de Natuur’ in 1991, keek Hein van Bohemen terug op een reeks die inmiddels bijna een halve eeuw oud was. Het doel stond nog altijd als een huis: ‘het publiceren van belangrijke studieresultaten tegen voor de amateur-bioloog betaalbare prijzen.’
Dat was precies wat Carel van Rijsinge in zijn tentje bij Exloo had bedacht. Een nacht buiten slapen, en een publicatiereeks van meer dan tweehonderd nummers als resultaat. Niet slecht voor een man die zelf een slechte uitvoerder was.
Bronnen: J.A. Nijkamp (1981), 80 jaar KNNV; Joh. Bolman, Natura juli/aug 1974; J. Wilcke, De Levende Natuur 1974; H. van Bohemen, Natura 1991.