Niemand is veilig voor Houtman

Geerit Houtman en de Wetenschappelijke Mededelingen van de KNNV

“Het was mijn sport om vijf of tien jaar achter een vent aan te lopen.” Als iemand zei: “Dat lukt je nooit” — dan was dat voor Geerit Houtman nu juist het sein om nóg vasthoudender te worden. En hij had vrijwel altijd gelijk. Want uiteindelijk leverden die terughoudende auteurs hun manuscript in, en kon er weer een nieuwe Wetenschappelijke Mededeling van de KNNV van de pers rollen. “Niemand is veilig voor Houtman”, wist zijn omgeving. Het was bedoeld als waarschuwing, maar klinkt achteraf als een compliment.

Geerit Houtman (1906–1996) is de man achter één van de bijzonderste reeksen die de Nederlandse amateurnaturalist ooit heeft voortgebracht: de Wetenschappelijke Mededelingen van de KNNV. In dertig jaar tijd — van 1952 tot 1981 — bezorgde hij zo’n 150 van deze boekjes, naast zo’n dertig andere KNNV-publicaties. Niet als beroep, maar als vrijwilliger, naast zijn werk als leraar. Zijn werkruimte in Hoorn was nauwelijks groot genoeg voor een paar stoelen; de rest was gevuld met boeken, fossielen en curiosa. Precies de goede omgeving voor iemand wiens leven om natuur draaide.

Boskoop, Nijmegen, Hoorn

Geerit Houtman werd geboren in Boskoop, als zoon van een boomkweker en -handelaar. De naam Houtman was in dat milieu bepaald geen toeval. Toch brak zijn hart niet voor de tuinderij, maar voor de vrije natuur. Op twaalfjarige leeftijd las hij het boekje ‘In Sloot en Plas’ van Heimans en Thijsse — en dat was dat. Een leven lang bleef hij dit als zijn eigenlijke geboorteuur als naturalist beschouwen.

Zijn eerste publicatie verscheen in 1925 in ‘Amoeba’, het blad van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie, toen hij achttien was en de Rijkskweekschool voor Onderwijzers in Nijmegen bezocht. Het stukje — over een leemgroeve bij Nijmegen, met hemelssleutel, zeggesoorten en tot ieders verbazing ook riet midden in het droge land — heeft de toon en het enthousiasme van Heimans zelf. De lezer begrijpt meteen waarom collega-naturalist Jan Marbus hem later “De Thijsse van Hoorn” noemde.

Als onderwijzer behaalde Houtman met grote ijver akte na akte: hoofdakte, handarbeid, tuinbouw, tuinarchitectuur, landbouw, Frans, en uiteindelijk de middelbare akte biologie (K4). In 1942 werd hij leraar aan de Rijks Middelbare Tuinbouwschool in Hoorn, waar hij meer dan veertig jaar zijn lessen zou geven. Oud-leerlingen over de hele wereld stuurden hem nog na zijn pensionering brieven, of verschenen onaangekondigd aan zijn deur met een bijzondere vondst voor hun oud-biologieleraar.

De man achter de Mededelingen

Dat Houtman in 1952 hoofdbestuurslid van de KNNV werd, met de uitgeverij als speciale opdracht, was een gelukkige samenloop van omstandigheden. De KNNV had een forum nodig voor wetenschappelijk werk dat te gespecialiseerd was voor een algemeen tijdschrift, maar te waardevol om onuitgegeven te blijven. Houtman zag dat probleem, en hij zag ook de oplossing: auteurs zoeken, overtuigen, koesteren, achtervolgen — en dan zorgen dat het eindresultaat er goed uitzag.

De thema’s die hij uitkoos waren bij uitstek onderwerpen waarover elders weinig of niets gepubliceerd was voor een breed publiek: springstaartjes, zonnediertjes, Cladonia’s, platwormen, bloedzuigers, vleermuizen. Telkens wanneer zo’n Wetenschappelijke Mededeling verscheen, leefde de studie van die groep in Nederland merkbaar op. Houtman had in de gaten dat een goed toegankelijk boekje een heel veld in beweging kon zetten.

Het redactiewerk deed hij in nauwe samenwerking met Nel en Gerrit Jansma in het nabijgelegen Hoogwoud. Zijn collega van de Tuinbouwschool, Sjoerd Kiestra — specialist in het kweken van schimmels op konijnenkeutels, een ander prachtig niche-onderwerp — hielp regelmatig met het corrigeren van drukproeven. Dat gebeurde dan in Houtmans werkkamer, waar “net plaats was voor enkele stoelen”, zoals een tijdgenoot het beschreef.

De grootste kunst was niet het redigeren of het vormgeven, maar het vinden en bewegen van auteurs. Houtman was hierin ongenadig geduldig. Als iemand een manuscript had laten liggen, schreef hij opnieuw. En nog eens. Vijf jaar, tien jaar — hij hield vol. De voldoening als het dan eindelijk lukte vergeleek hij zelf met het scoren van een doelpunt.

Bijna geroyeerd voor zijn vlinders

Zijn populariteit als auteur en redacteur stond haaks op de beroering die hij weleens veroorzaakte. Zijn vaste rubriek in Natura, ‘In mijn tuintje’, was geliefd om de herkenbaarheid van zijn belevenissen en de scherpe observaties dicht bij huis. Maar toen hij daarin vertelde over zijn lampvangsten voor vlinderonderzoek — waarbij hij noodzakelijkerwijs veel dieren moest doden — gingen bij sommige leden de haren overeind staan. Er werd zelfs een voorstel tot royement ingediend. Houtman herinnerde zich dit later “met bijna provocerend genoegen”. Dat zegt veel over zijn karakter.

Een andere klassieker: gevraagd naar raad voor een zieke vuurdoorn, antwoordde hij laconiek: “Omhakken!” De kleinzoon van een boomkwekersgezin wist wat werkte — en wat niet.

Geologie als late roeping

Op een leeftijd waarop anderen hun activiteiten afbouwen, vond Houtman een nieuwe passie: de geologie. Vanaf 1959 was hij actief in de Nederlandse Geologische Vereniging en begon hij ook voor haar tijdschrift Grondboor en Hamer te schrijven. Vijftien artikelen leverde hij af, waarvan zijn reisverslagen over de Zweedse eilanden Öland en Gotland bijzonder beroemd zijn geworden. Talloze geologen namen deze als leidraad voor hun vakantiereizen. Ook zijn beschrijvingen van fossielvondsten op de Noord-Hollandse dijken worden tot zijn klassiekers gerekend. Bovendien zorgde hij ervoor dat drie belangrijke gebieden voor de Nederlandse geologie — Zuid-Limburg, de Achterhoek en Twente — via Wetenschappelijke Mededelingen grondig in kaart werden gebracht.

Een gevierd man

De erkenning voor zijn werk kwam in vele vormen. Houtman werd erelid van maar liefst vier verenigingen: de KNNV, de Koninklijke Maatschappij voor Tuinbouw en Plantkunde, de Nederlandse Entomologische Vereniging en de Nederlandse Geologische Vereniging. Hij ontving de Heimans en Thijsse-prijs (in 1983) en was Officier in de Orde van Oranje Nassau. Dat laatste is bijzonder — de man die ooit werd afgewezen voor een onderwijspost op Texel omdat hij lid was van de SDAP, verwierf uiteindelijk één van de meest gewaardeerde onderscheidingen van het koninkrijk.

In 1981, op vijfenzeventigjarige leeftijd en bij het verschijnen van WM 150, droeg hij de redactie over aan een driemanschap. Dertig jaar had hij het gedaan. Maar stil werd hij niet. Bij zijn tachtigste verjaardag ontving hij bezoek van het KNNV-hoofdbestuur en gaf nog urenlang adviezen: welke WM’s heruitgegeven moesten worden, welke auteurs benaderd dienden te worden, voor welke onderwerpen nog niets beschikbaar was. “We hadden voor minstens een week werk”, schreven zijn bezoekers achteraf. Hij alles puttend uit zijn scherpe geheugen, en zichtbaar oplevend bij de gedachte aan het redactiewerk dat hij miste.

Geerit Houtman overleed op 13 februari 1996 in Hoorn, op negenentachtigjarige leeftijd. Zijn Wetenschappelijke Mededelingen zijn er nog steeds. En voor de groepen waarover hij boekjes liet verschijnen — de springstaartjes, de bloedzuigers, de vleermuizen — leeft de studie nog altijd voort. Dat was precies de bedoeling.

Bronnen: Hans Steur, ‘In memoriam Geerit Houtman’, Grondboor en Hamer 50 (1996) 78; Jan Marbus, ‘In memoriam Geerit Houtman’, Natura 1996-3/65; ‘Erelid Geerit Houtman tachtig jaar’, Natura 1986.